Tâm lý học hiện đại: Trí tuệ cảm xúc

Trí tuệ cảm xúc đã được các tác giả Salovey và Mayer nghiên cứu, nhưng phải đến khi xuất hiện cuốn sách “Trí tuệ cảm xúc” (Emotional Intelligence) của tác giả Daniel Goleman ra đời vào năm 1995, được đăng tải trên tạp chí Time, thì lĩnh vực tâm lý này mới bắt đầu được chú ý nhiều hơn.

Trước đó, chúng ta đều quen với khái niệm chỉ số thông minh (IQ – Intelligent Quotion) và tin rằng những người có IQ cao sẽ thành công, thành đạt hơn người trong các lĩnh vực cuộc sống như gia đình, hôn nhân, công việc, sự nghiệp, thăng tiến xã hội. Chúng ta cũng biết, loài người được phân chia theo IQ, ai có chỉ số thông minh IQ dưới 70, được coi là “chậm phát triển trí tuệ”, dốt, ngu, đần, kém. Thông thường, chúng ta có chỉ số IQ từ quãng 70 – 100. Những người có IQ cao là những người thông minh, xuất chúng, thường là những bác học, thiên tài.

Nhưng rồi người ta nhận thấy nhiều người có chỉ số thông minh IQ cao, cũng có thành công trong một vài lĩnh vực, nhưng lại là những người lạnh lùng, ngờ nghệch, giao tiếp kém… ở ngoài xã hội, hay “lập dị” về lối sống cá nhân.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, hóa ra sự thành công, hạnh phúc của một con người phụ thuộc khá nhiều vào cảm xúc, hay còn gọi là “Trí tuệ cảm xúc” (EQ – Emotional Intelligence). Những người có EQ cao, mặc dù có IQ trung bình, vẫn thành công, thành đạt, hạnh phúc, bởi họ nhạy cảm, khéo léo, cởi mở, tinh tế trong giao tiếp, đối thoại, trong việc tương tác với người khác.

IQ dựa vào những yếu tố sinh học, gen di truyền, ít thay đổi. Còn EQ là điều học được, linh hoạt, thay đổi thường xuyên.

Người ta định nghĩa EQ là một tổ hợp các khả năng cho phép một người nhận ra, sử dụng, điều chỉnh cảm xúc của mình một cách hiệu quả, phù hợp, từ đó giải quyết mọi vấn đề của cuộc sống cũng hiệu quả hơn.

Salovey và Mayer cho rằng thực chất của trí tuệ cảm xúc nằm ở 4 khía cạnh: Nhận diện, sử dụng, hiểu và quản lý/ làm chủ cảm xúc (recognizing, using, understanding & managing emotions). Họ viết “Chúng tôi định nghĩa trí tuệ cảm xúc là một tổ hợp trí tuệ xã hội, thể hiện ở khả năng làm chủ xúc cảm, tình cảm của mình và của người khác, sử dụng khả năng đó để “chỉ đạo” suy nghĩ và hành động của mình”.

Goleman thì cho rằng trí tuệ cảm xúc bao hàm 5 lĩnh vực: Tự nhận thức (self awareness), Tự quản lý (self management), Tự hành động (self motivate), Thấu cảm xã hội (Social empathy – thấu hiểu cảm xúc của người khác), Kỹ năng xã hội (social skills, khả năng duy trì và phát triển các mối quan hệ).

Sau này, nhiều tác giả nghiên cứu sâu, kỹ hơn, đã đưa ra nội hàm của khái niệm trí tuệ cảm xúc rộng hơn. Chẳng hạn, có tác giả cho rằng trí tuệ cảm xúc bao gồm hàng trăm các kỹ năng sống, kỹ năng mềm khác nhau. Chẳng hạn, EI bao gồm 5 lĩnh vực dưới đây:

Các kỹ năng nội cá nhân. (Intrapersonal skills): Tự nhận thức, biết mình là ai; quản lý tốt bản thân; xác định được giá trí sống, mục tiêu cuộc đời của mình; ý thức được điểm mạnh, điểm yếu của bản thân, tự tin, tự trọng, làm chủ cảm xúc, căng thẳng…

Các kỹ năng liên cá nhân. (Interpersonal skills): Kỹ năng lắng nghe tích cực, thấu hiểu quan điểm của người khác; giao tiếp không lời tốt; có khả năng sáng tạo, truyền cảm hứng cho mọi người; khả năng vận động, thuyết phục mọi người tốt; đưa ra những nhận xét tích cực; hạn chế mâu thuẫn; khả năng hòa giải, thương lượng, gắn kết mọi người tốt…

Khả năng thích ứng (Adaptacy): Không bị shock khi có những thay đổi trong cuộc sống; cần thời gian ít nhất để quen với đối tượng mới, môi trường mới, hoàn cảnh mới, công việc mới; khả năng kiên trì đối mặt với những khó khăn của cuộc sống (kiểu gì cũng sống được)

Quản lý stresss (Stress management): Nhận thức được những tác nhân dễ gây stress cho bản thân, chủ động ngăn ngừa, đối phó, hạn chế những tác nhân ấy; Lựa chọn được những giải pháp hữu ích và lành mạnh để giải tỏa căng thẳng, ngăn ngừa stress từ sớm.

Thần thái chung (General mood): Tươi sáng, rạng rỡ, lạc quan, hạnh phúc…

Tiến sĩ Daniel Goleman nói: “ Điều quan trọng giúp bạn thành công, hạnh phúc là tập hợp các kỹ năng cảm xúc, tức là “trí tuệ cảm xúc” của bạn, chứ không chỉ là khả năng nhận thức được đo lường bằng các trắc nghiệm IQ”. Henry FORD viết: “Cuộc sống là một chuỗi những trải nghiệm, mỗi trải nghiệm giúp chúng ta lớn hơn một chút, đôi khí điều đó khó nhận ra. Tuy nhiên, thế giới xung quanh cho chúng ta cơ hội phát triển nhân cách, tính cách, trí tuệ, nên nếu có lúc bạn thất bại, đau buồn, hành đứng lên và đi tiếp”.

Đây là điều tích cực hơn, nhân văn hơn của EQ so với IQ đóng khung, khô cứng!

Đinh Thảo (Theo Psychology Today)